Dwa moun: Ki lè n ap wè moun ki gen andikap yo nan gwo liv n ap li yo?
Atik opinyon | Stanley Stlouis
SSN News 247 | 20 novanm 2026
Ann Ayiti, nou pale anpil de dwa moun, demokrasi, jistis sosyal, egalite ak devlopman. Nou li gwo liv, nou site gwo filozòf, nou òganize konferans, nou fè bèl diskou sou diyite moun.
Men gen yon kesyon mwen ta renmen poze tout moun k ap pale de dwa moun yo:
Ki plas moun ki gen andikap yo genyen nan tout gwo refleksyon sa yo?
Lè nou pale de dwa moun, èske nou sonje moun ki nan chèz woulant yo? Èske nou panse ak moun ki avèg yo, moun ki soud yo, moun ki gen andikap entelektyèl yo ak tout lòt moun k ap viv ak diferan fòm andikap?
Oswa èske nou konsidere dwa moun tankou yon bèl prensip ki sèlman egziste nan liv ak diskou?
1. Dwa moun pa dwe rete nan liv
Yon sosyete pa ka pretann li respekte dwa moun pandan yon pati nan popilasyon li pa kapab egzèse menm dwa ak lòt sitwayen yo.
Ann pran kèk egzanp.
Yon moun ki sèvi ak chèz woulant bezwen antre nan yon biwo leta. Li rive devan bilding lan, men pa gen ranp aksè. Ki sa dwa egalite vle di pou moun sa a?
Yon moun ki soud bezwen jwenn yon sèvis piblik, men pa gen okenn dispozisyon pou fasilite kominikasyon avè l. Ki kote dwa li pou jwenn sèvis la ye?
Yon timoun ki gen andikap vle ale lekòl, men etablisman an pa gen kondisyon pou akeyi l. Èske nou kapab pale de dwa pou edikasyon san nou pa poze kesyon sou aksè?
Sa yo se egzanp ki montre kalite baryè yon moun ka rankontre, e se sitiyasyon nou ta dwe egzamine seryezman ann Ayiti.
Yon dwa ki egziste sou papye, men yon sitwayen pa kapab egzèse, se yon dwa ki poko jwenn tout aplikasyon li.
2. Andikap pa retire diyite yon moun
Nou bezwen chanje fason nou gade moun ki gen andikap yo ann Ayiti.
Yo pa bezwen pitye kòm ranplasman pou dwa yo. Yo pa bezwen sèlman ti jès charite lè gen yon aktivite espesyal.
Yo bezwen respè, aksè, opòtinite ak menm konsiderasyon ak tout lòt sitwayen.
Yon moun ki gen andikap kapab etidye, travay, dirije yon antrepriz, patisipe nan lavi politik, sèvi kominote li epi kontribye nan devlopman peyi a.
Men pou sa fèt, sosyete a dwe elimine baryè ki anpeche moun patisipe sou menm baz ak lòt sitwayen.
Se pa tout limit yon moun rankontre ki soti nan andikap li. Gen limit se fason nou òganize sosyete a ki kreye yo.
3. Ayiti deja gen lwa: Ki sa nou fè avèk yo?
Gen yon reyalite anpil moun ka pa konnen.
Depi 13 mas 2012, Palman ayisyen an te vote yon lwa sou entegrasyon moun ki gen andikap yo. Lwa sa a te pibliye nan jounal ofisyèl Le Moniteur nan dat 21 me 2012.
Dapre Biwo Sekretè Deta pou Entegrasyon Moun ki gen Andikap (BSEIPH), lwa a prevwa dispozisyon pou fasilite aksè nan edikasyon, travay, lojman, lajistis ak sèvis sosyal.
Anplis, Ayiti te vin pati nan Konvansyon Nasyonzini sou dwa moun ki gen andikap yo nan dat 23 jiyè 2009, atravè yon pwosedi aderans.
Kidonk, peyi a gen angajman legal, ni nan nivo nasyonal ni nan nivo entènasyonal.
Men kesyon mwen poze a rete menm bagay la:
Kisa tout tèks sa yo chanje nan lavi yon moun ki gen andikap ann Ayiti?
Mwen pa pretann tout dispozisyon yo pa aplike. Men mwen kwè sitwayen yo gen dwa mande otorite yo rann kont sou aplikasyon yo.
Nou bezwen konnen ki mezi ki pran, ki rezilta ki jwenn, ki difikilte ki genyen ak ki travay ki rete pou fèt.
Paske objektif yon lwa pa dwe sèlman pou nou kapab site li nan yon konferans. Objektif li se pwoteje moun li konsène yo.
4. Enklizyon se yon responsablite Leta ak sosyete a
Responsablite Leta pa dwe limite ak vote lwa.
Li dwe tradui angajman sa yo an mezi konkrè.
Sa vle di mete aksè nan bilding piblik yo nan planifikasyon, devlope sèvis ki adapte ak diferan bezwen, ankouraje edikasyon enklizif, amelyore aksè nan travay epi asire moun ki gen andikap yo kapab patisipe nan desizyon ki konsène yo.
Men Leta pa sèl aktè ki gen responsabilite.
Enstitisyon prive yo, lekòl yo, legliz yo, òganizasyon sosyal yo ak antrepriz yo gen yon wòl pou yo jwe tou.
Lè yon legliz ap konstwi yon nouvo lokal, èske li panse ak moun ki sèvi ak chèz woulant?
Lè yon antrepriz ap rekrite, èske li konsidere kapasite kandida yo olye li konsantre sèlman sou andikap yo?
Lè yon òganizasyon ap prepare yon aktivite, èske li reflechi sou fason tout moun kapab patisipe?
Enklizyon pa dwe yon favè nou fè yon moun. Se yon prensip nou dwe entegre nan fason nou fonksyone.
5. E nan gwo pwojè pou rebati Ayiti yo?
Jodi a, nou pale anpil de refòm, sekirite, Konstitisyon, eleksyon ak rekonstriksyon peyi a.
Tout sijè sa yo enpòtan.
Men mwen ta renmen konnen: nan tout pwojè sa yo, ki plas nou rezève pou moun ki gen andikap yo?
Lè n ap pale de transpò piblik, èske nou panse ak aksè pou yo?
Lè n ap pale de travay, èske nou konsidere obstak yo rankontre?
Lè n ap pale de eleksyon, èske nou reflechi sou kondisyon ki pèmèt moun ki gen andikap yo vote, jwenn enfòmasyon elektoral epi patisipe nan lavi demokratik la?
E pi enpòtan toujou, èske nou envite moun ki gen andikap yo patisipe nan elaborasyon politik piblik ki konsène yo?
Nou pa dwe toujou pale nan plas yo. Nou dwe kreye kondisyon pou yo kapab pale, patisipe epi fè tande vwa yo.
Yon peyi ki vle avanse dwe fè efò pou tout sitwayen li kapab patisipe nan lavi nasyonal la.
Sa mande plis pase bon entansyon. Sa mande plan, bidjè, aplikasyon lwa, kontwòl ak responsabilite.
6. Nou bezwen pase nan diskou pou rive nan aksyon
Mwen ta renmen wè yon deba nasyonal serye sou kondisyon lavi moun ki gen andikap yo ann Ayiti.
Yon deba kote moun ki konsène yo gen premye plas la.
Yon deba kote enstitisyon piblik yo prezante sa yo reyalize ak sa yo poko reyalize.
Yon deba kote nou pa sèlman mande ki lwa ki egziste, men tou ki mwayen ki disponib pou aplike yo.
Nou bezwen plis transparans sou aksè nan sèvis piblik, plis mezi pou retire baryè fizik ak baryè kominikasyon, plis opòtinite ekonomik ak plis patisipasyon moun ki gen andikap yo nan lavi peyi a.
Paske yon sosyete pa vin enklizif sèlman lè li pale de enklizyon. Li vin enklizif lè li chanje fason li fonksyone.
Konklizyon: Dwa moun se dwa tout moun
Mwen pa ekri refleksyon sa a pou m minimize lòt pwoblèm Ayiti ap travèse yo.
Okontrè, mwen kwè batay pou rebati peyi a dwe gen ladan l batay pou respè diyite chak sitwayen.
Nou pa kapab kontinye pale de egalite pandan nou inyore baryè ki anpeche kèk moun egzèse dwa yo.
Nou pa kapab kontinye site gwo liv sou dwa moun pandan nou pa wè moun ki gen andikap yo nan reyalite n ap viv chak jou.
Dwa moun pa dwe sèlman yon chapit nan yon liv. Yo dwe tounen yon reyalite nan lavi chak moun.
E mwen ta renmen fini ak yon kesyon pou tout moun k ap li atik sa a:
Lè n ap pale de yon nouvo Ayiti, èske nou vrèman ap panse ak tout Ayisyen, oswa gen yon pati nan popilasyon an nou toujou ap kite sou kote?
— Stanley Stlouis
Atik opinyon — SSN News 247
www.ssnnews247.com
Referans
- BSEIPH — Note de presse, 14 mas 2012. Konfimasyon vòt lwa sou entegrasyon moun ki gen andikap yo.
https://seiph.gouv.ht/note-de-presse-1/ - BSEIPH — Handicap : une loi pour une meilleure intégration, 11 desanm 2012. Enfòmasyon sou piblikasyon lwa a ak domèn li konsène yo.
https://seiph.gouv.ht/handicap-une-loi-pour-une-meilleure-integration/ - BSEIPH — Le Moniteur : Loi portant sur l’intégration des personnes handicapées. Referans jounal ofisyèl ki pibliye lwa a.
https://seiph.gouv.ht/le-moniteur-loi-portant-sur-l%E2%80%99integration-des-personnes-handicapees/ - Nasyonzini — United Nations Treaty Collection. Dosye ofisyèl aderans Ayiti nan Konvansyon sou dwa moun ki gen andikap yo, 23 jiyè 2009.
https://treaties.un.org/Pages/showActionDetails.aspx?clang=_en&objid=080000028023b356 - Nasyonzini — Convention on the Rights of Persons with Disabilities. Tèks ak prensip konvansyon entènasyonal la.
https://www.un.org/development/desa/disabilities/convention-on-the-rights-of-persons-with%20disabilities.html



