Lè n ap pale de devlopman Ayiti, nou toujou tande nouvo pwomès chak fwa gen yon kriz. Dirijan pase, ekip chanje, epi gwo diskou kontinye fèt. Men lavi anpil fanmi pa amelyore. Twòp moun toujou ap viv nan laperèz ak ensètitid.
Pou mwen, devlopman Ayiti mande plis pase yon bon diskou. Li mande yon pwogram klè, enstitisyon serye ak rezilta pèp la ka verifye. Se poutèt sa mwen pwopoze senk priyorite pou chanje direksyon peyi a.
Nou gen moun ki gen konpetans, jèn ki gen talan ak antreprenè ki pare pou travay. Sepandan, potansyèl pa sifi. Fòk nou kreye kondisyon pou kapasite sa yo sèvi peyi a.
1. Sekirite dirab: premye kondisyon pou devlopman Ayiti
Pa gen ekonomi solid kote sitwayen pè deplase. Lè wout bloke, machann pa ka vann. Timoun pa ka ale lekòl nòmalman. Antrepriz pa ka fè plan pou demen.
Premye responsablite Leta se pwoteje lavi ak byen popilasyon an. Pou sa fèt, lapolis bezwen fòmasyon, ekipman, bon jan sipèvizyon ak mwayen ki adapte ak misyon li.
An menm tan, lajistis dwe pousuiv moun ki òganize oswa finanse vyolans. Travay sa a dwe fèt avèk respè pou lalwa ak dwa sitwayen yo.
Sepandan, operasyon sekirite yo pa sifi. Lè yon katye libere, sèvis piblik yo dwe retounen. Lekòl, sant sante, administrasyon ak aktivite ekonomik dwe kapab fonksyone ankò.
Vrè viktwa a se pa sèlman fè gang yo kouri. Se anpeche yo retounen teworize popilasyon an.
Nan yon lòt atik opinyon sou sekirite ann Ayiti, mwen te poze kesyon sa a tou: kiyès k ap pwoteje popilasyon an apre depa fòs etranje yo?
2. Enstitisyon solid: yon Leta ki pi fò pase dirijan li yo
Yon peyi pa ka depann de bon volonte yon sèl moun. Enstitisyon yo dwe kontinye fonksyone, menm lè prezidan, minis oswa direktè chanje.
Sa mande yon lajistis endepandan ak yon administrasyon piblik pwofesyonèl. Rekritman dwe baze sou konpetans. Desizyon enpòtan dwe suiv règ ki klè pou tout moun.
Anplis, Leta dwe rann kont sou fason li depanse lajan piblik. Bidjè, kontra ak rezilta pwojè yo bezwen plis transparans. Enstitisyon kontwòl yo dwe gen kapasite pou fè travay yo.
Koripsyon pa dwe tounen yon zam politik. Moun ki vyole lalwa dwe reponn devan lajistis, kèlkeswa kan yo.
Nou bezwen yon sistèm kote lalwa pwoteje tout moun, olye pouvwa pwoteje kèk moun.
3. Pwodiksyon nasyonal: devlopman Ayiti pase nan travay ak richès
Yon peyi pa ka bati yon ekonomi solid si li pa ankouraje pwodiksyon. Ayiti bezwen fè plis plas pou agrikilti, transfòmasyon pwodwi lokal, endistri ak sèvis.
Pou kòmanse, kiltivatè yo bezwen pi bon aksè ak dlo, ekipman, depo ak mache. Wout ki konekte zòn pwodiksyon yo ak vil yo dwe vin yon priyorite.
Nan menm sans lan, ti antrepriz yo bezwen finansman ki pi aksesib. Fòk pwosedi administratif yo vin pi senp. Nou dwe ankouraje moun ki vle kreye travay, pa dekouraje yo.
Sa pa vle di nou dwe fèmen pòt nou devan komès entènasyonal. Okontrè, objektif la se bay pwodiktè ayisyen yo kapasite pou yo fè konpetisyon.
Bank Mondyal souliye potansyèl agrikilti ayisyen an. Li montre tou mank aksè ak kredi rete yon gwo obstak pou sektè sa a.
Pi bon mezi devlopman se pa kantite pwojè yo anonse. Se kantite travay ak opòtinite yo rive kreye.
4. Edikasyon ak fòmasyon pwofesyonèl: prepare jenerasyon k ap vini an
Edikasyon dwe prepare jèn yo pou lavi, travay ak responsablite. Yon diplòm enpòtan. Men konpetans pratik, kapasite pou reflechi ak lespri antreprenarya enpòtan tou.
Se poutèt sa Ayiti bezwen plis sant fòmasyon teknik. Jèn yo dwe jwenn chans aprann elektrisite, mekanik, enfòmatik, konstriksyon, agrikilti ak lòt metye.
Paralèlman, kalite edikasyon jeneral la dwe amelyore. Pwofesè yo bezwen sipò. Lekòl yo bezwen materyèl, sekirite ak yon anviwònman ki favorize aprantisaj.
Pwogram fòmasyon yo ta dwe konekte ak bezwen antrepriz yo. Konsa, jèn ki fini fòmasyon ka jwenn travay oswa lanse pwòp aktivite yo.
Youn nan pi gwo richès Ayiti se kapasite pitit li yo. Fòk nou aprann devlope richès sa a.
5. Estabilite politik: yon vizyon ki depase yon manda
Chak nouvo gouvènman pa dwe efase tout sa gouvènman anvan an te kòmanse. Lè yon pwojè itil, li dwe kontinye. Lè li gen feblès, li dwe korije.
Ayiti bezwen yon plan devlopman nasyonal sou 15 oswa 20 ane. Plan sa a dwe genyen objektif klè, etap presi ak rapò piblik sou pwogrè yo.
Pou li dire, plan an bezwen patisipasyon plizyè sektè. Inivèsite, antreprenè, òganizasyon kominotè ak enstitisyon piblik yo dwe jwenn plas yo.
An menm tan, peyi a bezwen eleksyon kredib ak règ politik ki respekte. Konpetisyon pou pouvwa pa dwe kraze fondasyon devlopman an.
Yon peyi pa ka rekòmanse a zewo chak fwa li chanje dirijan.
Konklizyon: devlopman Ayiti bezwen rezilta, pa yon lòt seri pwomès
Pwoblèm Ayiti genyen yo pa parèt yè. Listwa, move desizyon ak kriz repete kite gwo mak sou peyi a. Men nou pa ka kite sa fè nou abandone responsablite jodi a.
Mwen pa pretann senk priyorite sa yo ap rezoud tout bagay nan yon jou. Sepandan, yo ka bay peyi a yon fondasyon pou travay seryezman.
Sa mwen mande dirijan yo senp: fikse objektif, montre kalandriye, rann kont epi bay rezilta. Pèp la gen dwa konnen sa k ap fèt nan non li.
Nou pa bezwen yon lòt jenerasyon gwo diskou. Nou bezwen yon jenerasyon moun ki pran responsabilite yo.
Ayiti pa manke pwomès. Li manke direksyon, kontinwite ak kouraj pou fè travay la.
Stanley Stlouis — Opinyon, SSN News 247
